Dwa metry od skarbca. Podkop przy Alejach Jerozolimskich, 1927

W czwartek 28 lipca 1927 roku, o wpół do ósmej wieczorem, stu policjantów otoczyło czworobok między Marszałkowską, Żelazną, Nowogrodzką i Alejami Jerozolimskimi. Na posesji nr 85, należącej do fabryki czekolady Jana Fruzińskiego, stały dwie szopy. W jednej z nich paliło się światło. Za wrotami, na głębokości dwóch do trzech metrów, kończył się tunel, który miał doprowadzić do skarbca Państwowych Zakładów Graficznych.¹²

Policja polityczna obserwowała to miejsce od dłuższego czasu. Zakłady przy Alejach Jerozolimskich 87, 89 i 91 drukowały banknoty, a nie miały naturalnego zabezpieczenia. Do szop przy nr 85 przychodzili ludzie znani policji: Stanisław Cichocki, nazywany w świecie przestępców „Szpicbródką”, Ryszard Wojciechowski, Lejb Moszek Wolfryd, Paweł Zwoliński, Paweł Juszkiewicz i Wacław Kapała. Policyjny oddział pod wodzą komisarza Suchenka i naczelnika Siedleckiego zbliżył się do szopy tyralierą. Przy wrotach stał Juszkiewicz; na widok policji zatrzasnął je i w środku rozległy się strzały.¹

Po krótkiej wymianie ognia bandyci się poddali. Policja weszła do szopy i zobaczyła robotę, która nie przypominała zwykłego włamania. Tunel miał 65 centymetrów wysokości i 55 centymetrów szerokości. Podłogę wyłożono parkietem. W środku było światło elektryczne, wentylator, butla z tlenem i maski gazowe. Leżały tam narzędzia, gumowe i wełniane rękawice oraz dwanaście koszów przygotowanych na łup. Prasa pisała, że warszawscy kasiarze pierwszy raz użyli takiego wyposażenia.¹

Tunel miał około 25 metrów. Do skarbca brakowało dwóch metrów. Nie te dwa metry jednak zakończyły sprawę: robotę przerwała policja, która wieczorem 28 lipca weszła do szopy. W kasie pancernej leżało tej nocy 2,1 miliona złotych. Gazeta na pierwszej stronie wołała o sześciu milionach; wicedyrektor zakładów Karol Chybiński powiedział dziennikarzom, że w skarbcu było 2,1 miliona, w tym dziesięć tysięcy arkuszy po dwadzieścia banknotów pięciozłotowych i jedenaście tysięcy arkuszy banknotów bez numerów. Nawet gdyby tunel dotarł do celu, wartownik z rewolwerem zobaczyłby włamywaczy przez okno i wszczął alarm.³

Na zewnątrz policja zatrzymała jeszcze dwóch ludzi. O dziewiątej wieczorem patrol zauważył eleganckiego mężczyznę z cygarem w ustach. To był Cichocki. Spostrzegł, że jest śledzony, zawrócił, ale było już za późno. Podał się bez oporu i został odwieziony do aresztu policji politycznej. Kwadrans później pod kościołem św. Barbary pojawił się Kapała. Dobył mauzera, strzelał, ugryzł policjanta w rękę. Został przeszyty sześcioma kulami. Poprosił o księdza; proboszcz św. Barbary udzielił mu ostatniego namaszczenia. Zmarł następnego dnia w szpitalu.¹

Kapała miał 36 lat, pochodził z Tarnopola i był znany jako „potworny siłacz”. W poprzednim roku, aresztowany, jedną ręką wyłamał kraty w oknie komisariatu X i wyskoczył z drugiego piętra. Historię tę powtarzano potem w gazetach razem z opisem jego śmierci: człowieka, który jeszcze po sześciu kulach próbował strzelać.¹

W styczniu 1928 roku przed Sądem Okręgowym stanęło pięciu oskarżonych: Teodor Jaśkiewicz, Ryszard Wojciechowski, Lejb Moszek Wolfryd, Antoni Woliński (w pierwszych doniesieniach Paweł Zwoliński) i Stanisław Cichocki. Na sali była „śmietanka” przestępczych kół Warszawy. Główną postacią procesu, obok nieobecnego Wacława Wyszyńskiego vel Zawadzkiego, był Jaśkiewicz, międzynarodowy kasiarz, który przyjechał z Pragi Czeskiej i został wciągnięty do roboty przez Wyszyńskiego.⁴

Obrona postawiła tezę, która zmieniła bieg sprawy: podkop był prowokacją policyjną. Komisarz Suchenek przyznał przed sądem, że znał Wyszyńskiego jako agenta policji. To Wyszyński miał wynająć szopę przy Alejach Jerozolimskich i wciągnąć do roboty Jaśkiewicza oraz innych. W godzinę przed otoczeniem przez policję wyszedł i zniknął. Policja nie zdołała go odnaleźć.⁴ Prasa pisała wtedy o „tajemniczym Wacławie Wyszyńskim”, a jego nazwisko pojawiało się w wariantach: Zawadzki, Zakrzewski. Nie udało się ustalić, którą formę uznać za właściwą.

W listopadzie 1928 roku sąd apelacyjny uniewinnił Cichockiego. Wyrok zapadł po procesie, w którym obrona dowodziła, że podkop był dziełem policyjnej prowokacji. Pozostałym oskarżonym zatwierdził wyrok pięciu lat ciężkiego więzienia; amnestia zmniejszyła karę o trzecią część, a zaliczenie aresztu od 28 lipca 1927 roku sprawiło, że do odsiedzenia zostały po dwa lata.⁵

Cichocki nie zniknął. W styczniu 1930 roku policja zatrzymała go przy Pańskiej 86. Według „Kurjera Porannego” planował wtedy napad na oddział Banku Polskiego w Częstochowie, a gazeta mówiła o trzydziestu milionach złotych.⁶ Nie był to wyrok ani ustalenie sądu, tylko policyjna i prasowa relacja. Tunel przy Alejach Jerozolimskich zasypano, skarbiec pozostał, ale legenda „Szpicbródki” nie umarła. Wróciła wraz z kolejnym policyjnym zatrzymaniem.

Przypisy

Footnotes

1. „Zamach na skarbiec Państwowej Drukarni Banknotów”, Express Poranny, nr 208, 29 VII 1927, s. 1. Skan w Crispie. Relacja podaje stu policjantów, godzinę 19.30, kordon od Marszałkowskiej do Żelaznej i od Nowogrodzkiej do Alej Jerozolimskich, posesję nr 85 należącą do fabryki czekolady Jana Fruzińskiego, wymiary tunelu, parkiet, oświetlenie, wentylator, butlę z tlenem, maski, narzędzia i dwanaście koszów. Opis śmierci Kapały: sześć kul, pogryzienie policjanta, ostatnie namaszczenie, szpital Dzieciątka Jezus; „Express” nie podaje daty zgonu, którą uzupełnia Kurjer Poranny, nr 209, 30 VII 1927. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. Wola Ludu. Tygodnik polityczny, społeczny i gospodarczy, 1927, nr 32 (372), s. 5. Skan w Crispie. Tygodnik opisuje bandę i podkop, ale twierdzi, że przestępcy „nabyli” posesję; „Express Poranny” podaje, że należała do fabryki Fruzińskiego. W tekście wybieramy wersję „Expressu” i sygnalizujemy różnicę. ↩

3. „Ostatni członek «międzynarodówki» kasiarskiej”, Kurjer Poranny, nr 209, 30 VII 1927, s. 3. Skan w Crispie. Gazeta stwierdza, że Kapała „zmarł wczoraj w szpitalu”, czyli 29 VII 1927, i podaje wywiad z wicedyrektorem Karolem Chybińskim: w skarbcu było 2,1 mln zł, w tym 10 tys. arkuszy po 20 banknotów pięciozłotowych i 11 tys. arkuszy banknotów bez numerów. Headline „Expressu” o „6 milionach” traktujemy jako zapowiedź prasową, nie stan kasy; rozbieżność zostaje w tekście. ↩

4. „Proces 5 kasiarzy międzynarodowych”, Wieczór Warszawski, 1928, nr 2, s. 1 i 3; oraz „Sensacyjny obrót rozprawy sądowej. Podkop pod zakłady graficzne a prowokacja?”, Wieczór Warszawski, 1928, nr 1, s. 1. Skan nr 2, skan nr 1. Numery ukazały się na początku stycznia 1928 r.; dokładna data dzienna nie jest czytelna w masztach. Artykuły podają skład oskarżonych, zeznania komisarza Suchenka o Wyszyńskim jako agencie policji, wynajęcie szopy i zniknięcie Wyszyńskiego. Prasa nazywa wynajęte pomieszczenie „garażem”; w tekście używamy „szopy”, bo tak opisuje je „Express Poranny” z 29 VII 1927. W relacji z procesu jeden z oskarżonych występuje jako Antoni Woliński; „Express” z 29 VII 1927 nazywa go Pawłem Zwolińskim. Wolfryd w pierwszych doniesieniach to Lejb Moszek Wolfryd, w akcie oskarżenia jako Hersz Wolfryd; w tekście używamy formy z „Expressu”. Nazwisko Wyszyńskiego występuje jako „Wyszyński vel Zawadzki” (nr 1 i 2) oraz „Zakrzewski” (nr 2); w tekście zaznaczamy warianty. ↩ ↩²

5. „Cichocki – «Szpicbródka» uniewinniony w procesie o podkop pod Zakłady Graficzne”, Express Poranny, nr 311, 8 XI 1928, s. 3. Skan w Crispie. Wyrok: Cichocki uniewinniony; pozostałym zatwierdzono pięć lat ciężkiego więzienia, amnestia o trzecią część, zaliczenie aresztu od 28 VII 1927, do odsiedzenia po dwa lata. ↩

6. „Zamach na skarbiec Banku Polskiego udaremniony w ostatniej chwili”, Kurjer Poranny, 1930, nr 28, s. 5. Skan w Crispie. Gazeta podaje zatrzymanie przy Pańskiej 86 i przygotowania do napadu na oddział Banku Polskiego w Częstochowie; kwota trzydziestu milionów złotych oraz sama kwalifikacja czynu pochodzą z relacji prasowej, nie z aktu oskarżenia ani wyroku. W tekście przedstawiamy je jako doniesienie prasowe. ↩